Ngoài lợi nhuận, tiền lớn còn hỏi doanh nghiệp ba câu nào?
Khối ngoại đã bán ròng ít nhất chín tháng liền. Tôi không biết họ đợi gì để quay lại. Nhưng tôi đoán nếu tiền lớn quay lại, ngoài lợi nhuận, họ sẽ hỏi ba câu mà báo cáo lợi nhuận không trả lời được.
Đó là đoán của tôi, không phải kết luận từ số liệu. Phần nào là số liệu, phần nào là kinh nghiệm, tôi sẽ tách rõ từng đoạn bên dưới.
Bối cảnh: tiền ngoại đang ra, và bài báo không nêu lý do ở một doanh nghiệp nào
Bán ròng nghĩa là trong cùng một kỳ, giá trị bán ra lớn hơn giá trị mua vào.
Phiên 29/10, VN-Index chốt ở 1.755 điểm, giảm hơn 11 điểm. Khối ngoại rút ròng hơn 450 tỷ đồng, phiên bán ròng thứ năm liên tiếp [1].
Theo VnEconomy ngày 20/10, lũy kế chín tháng đầu năm 2026 khối ngoại bán ròng hơn 97,8 nghìn tỷ đồng trên sàn HoSE, riêng tháng 9 hơn 4,8 nghìn tỷ, là tháng bán ròng thứ chín liên tiếp. Tính trên toàn thị trường, khối ngoại bán ròng gần 120 nghìn tỷ từ đầu năm, bài không nêu rõ mốc cuối của con số này [2].
Về nguyên nhân, bài báo không nêu một lý do trực tiếp. Nó nhắc tới các yếu tố bối cảnh: dòng vốn của các quỹ ETF toàn cầu (quỹ mua theo rổ chỉ số) chịu ảnh hưởng của bất định địa chính trị, giá năng lượng cao và lo ngại lạm phát, cùng với thanh khoản trong nước ở mức thấp [2]. Bài báo cũng không nêu lý do riêng của từng doanh nghiệp, và nói áp lực bán tập trung ở nhóm vốn hóa lớn.
Vậy nên đừng đọc con số bán ròng như bản án cho công ty mình. Nhưng cũng đừng đợi tiền quay lại rồi mới soạn hồ sơ. Soạn hồ sơ không phải việc làm trong một tuần.
Thứ nhất: ai thực sự kiểm soát công ty, và quyết định đi qua những cửa nào
Đây là phần kinh nghiệm của tôi, không phải số liệu: nhà đầu tư lớn rất muốn biết ai là chủ cuối cùng, ai ký, ai có quyền nói không.
Với công ty gia đình, câu hỏi này đau nhất. Ông chủ là chủ tịch, vợ là giám đốc tài chính, em trai là giám đốc mua hàng. Trên giấy tờ thì kín kẽ. Trong mắt người ngoài thì là ba ô cùng một người ký.
Chương 7 về pháp lý của Sóng Cuối nêu ba lỗi thầm lặng hay làm hồ sơ IPO dừng lại: giấy phép con chưa đủ, nghị quyết ủy quyền của đại hội cổ đông chưa đủ rộng, và giao dịch bên liên quan chưa làm sạch [4]. Giao dịch bên liên quan là việc công ty mua bán, vay mượn với chính người nhà hay công ty nhà của chủ. Theo tôi, nó không làm hồ sơ chết vì sai luật. Nó làm hồ sơ chết vì người đọc không phân biệt được tiền của công ty với tiền của gia đình.
Thứ hai: con số có đọc được và tin được không
Phần này có một mảnh số liệu để làm bằng chứng gián tiếp. Khảo sát nhà đầu tư tổ chức của McKinsey năm 2002 (hơn 200 nhà đầu tư, 31 quốc gia) cho thấy 90% ủng hộ một chuẩn kế toán chung toàn cầu, và tăng minh bạch là ưu tiên cải cách đứng đầu, với 52% [3]. Khảo sát này không nói riêng về Việt Nam. Nó chỉ cho thấy nhà đầu tư nói họ cần thông tin tài chính tin được.
Phần ba bản sổ là chuyện kinh nghiệm: sổ quản trị một bản, sổ thuế một bản, sổ gửi ngân hàng một bản. Ba bản đều đúng với người làm ra nó, và ba bản đều làm người ngoài bối rối.
Nhà đầu tư đọc báo cáo của anh chị giống một vị khách đi xem nhà. Họ không hỏi nhà có đẹp không. Họ hỏi sổ đỏ đứng tên ai.
Việc phải làm không phải là in báo cáo đẹp hơn. Là để mỗi con số truy được về chứng từ, và để ba bản sổ khớp nhau, hoặc giải thích được vì sao lệch.
Thứ ba: quản trị kém thì có thể mất người mua, và mất theo cả nhóm
Cũng khảo sát đó: 63% nhà đầu tư nói quản trị kém có thể khiến họ tránh một công ty cụ thể; 57% nói họ có thể tăng hoặc giảm tỷ trọng (phần vốn dành cho một công ty trong danh mục) vì quản trị; gần một phần ba có thể tránh cả một quốc gia có tiếng quản trị kém [3]. Chữ "có thể" quan trọng ở đây: đây là ý định họ nói ra, không phải việc họ chắc chắn làm.
Khảo sát cũng hỏi về mức nhà đầu tư nói sẽ trả thêm cho công ty quản trị tốt, và mức này cao hơn ở nơi chuẩn chung còn thấp: bình quân 12 đến 14% ở Bắc Mỹ và Tây Âu, 20 đến 25% ở châu Á và Mỹ Latinh, trên 30% ở Đông Âu và châu Phi [3]. Theo cách hiểu của tôi, nơi chuẩn thấp cũng là nơi nhà đầu tư thấy rủi ro cao hơn, nên mức trả thêm có thể một phần là tiền bù rủi ro. Nó không phải lời hứa Việt Nam sẽ được trả thêm. Chính McKinsey cũng ghi mức này đã thu hẹp trong hai năm trước đó, khi nhiều nước cải cách quản trị [3].
| Cận dưới của khoảng nêu trong khảo sát (%), cột cuối là từ 30% trở lên | |
|---|---|
| Bắc Mỹ, Tây Âu | 12 |
| Châu Á, Mỹ Latinh | 20 |
| Đông Âu, châu Phi | 30 |
Con số đã 24 năm tuổi và mô tả ý kiến, không mô tả giá giao dịch. Hướng thì rõ: người ta nói họ trả thêm cho thứ họ khỏi phải tự kiểm tra.
Công bằng mà nói
Người phản đối có ba điểm đúng.
Một là, khảo sát 2002 nói về ý định, không phải hành động. Người ta nói sẽ trả thêm cho quản trị tốt, rồi lúc mua vẫn chạy theo giá.
Hai là, bài báo dẫn nhắc tới dòng vốn ETF toàn cầu, lạm phát và thanh khoản thấp như bối cảnh của đợt bán [2]. Làm hồ sơ đẹp không kéo lại được tiền ETF.
Ba là, bộ hồ sơ chuẩn tốn tiền: kiểm toán, thành viên HĐQT độc lập (người trong hội đồng quản trị không làm việc cho công ty và không thuộc nhóm cổ đông chi phối), hệ thống kiểm soát nội bộ. Công ty nhỏ chưa có kế hoạch gọi vốn thì có thể thấy chi phí này còn sớm.
Tôi đồng ý cả ba. Nên tôi thu hẹp lại điều mình nói: khối ngoại là lý do để nhắc chuyện này, nhưng người hỏi ba câu trên đông hơn nhiều. Theo tôi thấy, ngân hàng cho vay, người mua lại công ty, và con cháu nhận bàn giao cũng hỏi đúng ba câu đó, chỉ lịch sự hơn.
Việc làm ngay
- Vẽ một trang sơ đồ sở hữu: ai nắm bao nhiêu cổ phần, qua pháp nhân nào, ai ký thay ai.
- Lập danh sách giao dịch giữa công ty với người nhà và công ty nhà trong ba năm gần nhất, ghi giá và so với giá thị trường.
- Đối chiếu ba bản số (quản trị, thuế, ngân hàng) cho năm gần nhất. Chỗ lệch nào, ghi nguyên nhân.
- Mời một người ngoài gia đình đủ tiếng nói để phản biện ban lãnh đạo, dù chưa cần bổ nhiệm chính thức.
- Nếu tính gọi vốn trong ba năm tới, dựng sớm một thư mục hồ sơ và cập nhật hằng quý.
Báo cáo đẹp được nhìn một lần. Hồ sơ sạch được tin nhiều lần.
Công ty anh chị có trả lời được ba câu trên trong một buổi chiều không? Nếu muốn có người soi giúp, FranchiseVN có dịch vụ quan hệ nhà đầu tư, quản trị công ty đại chúng và đánh giá mức độ sẵn sàng IPO (IPO là lần đầu bán cổ phiếu ra công chúng). Muốn tự soi trước thì làm bảng đánh giá nhu cầu 21 câu, khoảng 8 phút.
P/S: ba bản sổ lệch nhau giống ba cái đồng hồ chỉ ba giờ khác nhau. Người ngoài không cần đoán giờ nào đúng, họ chỉ cần quyết định có nên đặt hẹn hay không.
Nguồn tham khảo
- VnExpress, Nhà đầu tư xả cổ phiếu dầu khí, 16:11 ngày 29/10/2026. https://vnexpress.net/nha-dau-tu-xa-co-phieu-dau-khi-5138428.html
- VnEconomy, Khối ngoại bán ròng gần 120 nghìn tỷ từ đầu năm, 10:44 ngày 20/10/2026. https://vneconomy.vn/khoi-ngoai-ban-rong-gan-120-nghin-ty-tu-dau-nam.htm
- McKinsey & Company, Governance is increasingly at the heart of investment decisions, new McKinsey survey shows (Investor Opinion Survey), London, 8/7/2002, bản lưu qua IAS Plus. https://iasplus.com/content/460dc028-e349-46b7-84e2-40d0a4df62e4
- Nguyễn Thế Trung và cộng sự, Sóng Cuối, chương 7 (các vấn đề pháp lý cần chuẩn bị). https://www.hocvienx5.com/sach/song-cuoi
Bài viết không phải khuyến nghị đầu tư.
Ghi chú minh bạch: Bài được soạn với sự hỗ trợ của AI (Claude) theo quy trình biên tập của tác giả. Khảo sát McKinsey năm 2002 nói về ý kiến nhà đầu tư tổ chức toàn cầu, không phải giá giao dịch và không riêng Việt Nam. Bài không nhắc mã cổ phiếu nào và không phải khuyến nghị đầu tư.