Tiền IPO về tài khoản rồi: tiêu đúng thực đơn, đổi món thì báo trước

Đi ăn cưới, trên bàn có tấm thực đơn in sẵn: gỏi, súp, gà, lẩu. Tới món thứ ba, phục vụ bưng ra một mâm xôi. Xôi cũng ngon. Nhưng cả bàn nhìn nhau, và ông chú lớn tuổi nhất hỏi "ủa, con gà đâu?".

Tiền thu từ IPO (chào bán cổ phiếu lần đầu ra công chúng) hay chào bán thêm cũng có thực đơn: phương án sử dụng vốn, ghi trong hồ sơ chào bán, được đại hội cổ đông thông qua. Nhà đầu tư bỏ tiền một phần vì đã đọc nó. Đổi món giữa tiệc chẳng ai cấm. Mất khách là khi món mới ra mà không ai nói tiếng nào.

Thực đơn in sẵn và những lần đổi món có thật

Đợt chào bán cho cổ đông hiện hữu của Gemadept (mã GMD) kết thúc ngày 12/12/2024, thu hơn 3.014 tỷ đồng. Theo phương án đại hội cổ đông 2024 thông qua, 2.213 tỷ đồng dành để mua tàu biển, cẩu bờ và sà lan [1]. Đến 12/6/2026, công ty mới chi khoảng 148 tỷ cho tài sản cố định. Phần lớn tiền đã chi đi vào góp vốn công ty con, liên kết và mua bán sáp nhập; khoảng 976 tỷ chưa dùng, vẫn dự kiến mua tàu và sà lan [2].

Chậm chưa chắc đáng chê, mua tàu đâu phải mua bàn ghế. Ngày 23/1/2025, hội đồng quản trị giảm mua tàu từ ba chiếc xuống hai, cộng phần thu vượt dự kiến, dồn khoảng 464 tỷ, chừng 15% số tiền thu, sang ba khoản góp vốn và mua cổ phần, và công bố ngay trong ngày [3]. Tới đại hội 2025, công ty báo cáo lại đủ bảng kế hoạch, đã chi, còn lại, rồi trình phương án mới cho 1.779 tỷ chưa dùng: bỏ khoản mua cẩu bờ 654,5 tỷ, chuyển sang góp vốn và M&A [1]. Đổi hai lần, lần nào cổ đông cũng được đọc từ chính công ty.

Ca mới hơn là Công nghệ Á Mỹ (Amy Grupo), IPO thu ròng 775,51 tỷ đồng. Phương án mới dồn 629,51 tỷ trả nợ ngân hàng, tăng 149,51 tỷ so với kế hoạch thông qua ngày 5/6/2026; phần vốn lưu động, trả nhà cung cấp giảm 161,29 tỷ. Công ty giải thích đợt chào bán kéo dài hơn dự kiến, nợ đến hạn đã phải trả bằng nguồn khác [4]. Kế hoạch gốc đã dành 480 tỷ trả nợ, nên đây là đổi tỷ trọng, chưa phải đổi món. Nhưng người mua IPO thường mua câu chuyện tăng trưởng, nên đồng nào chuyển sang trả nợ nên kèm con số: lãi vay tiết kiệm được bao nhiêu.

Tối 22/10, báo chí đưa tin Chứng khoán VIX vừa báo cáo tiến độ: 10.026 tỷ trên 11.026 tỷ tiền chào bán đã chi đúng hai hạng mục; khoản 1.000 tỷ góp vốn vào sàn giao dịch tài sản mã hóa VIX, hẹn quý II/2026, đến 20/10 chưa giải ngân [5]. Tin chẳng vui, nhưng đọc xong cổ đông biết khoản nào đã chi, khoản nào còn treo.

Đổi không sai, đổi tắt mới sai

Luật không bắt giữ khư khư kế hoạch cũ. Theo các kết luận thanh tra và xử phạt của Ủy ban Chứng khoán, việc đổi do đại hội cổ đông quyết [6], hoặc hội đồng quản trị quyết khi được đại hội ủy quyền. Đổi xong phải báo Ủy ban Chứng khoán, công bố trên trang công ty và sở giao dịch, rồi báo cáo đại hội gần nhất (khoản 2, 3 Điều 9 Nghị định 155/2020) [7][8]. Nghị định 245/2025 thêm khoản 1a: huy động không để làm dự án cũng phải báo cáo việc dùng tiền [9]. Tôi không phải luật sư, nhưng thấy chỗ dễ vướng nằm ở thứ tự: đổi khi chưa đủ thẩm quyền, hoặc đổi rồi không báo cáo đại hội gần nhất như hồ sơ trong kết luận số 95 [8].

Ca Vận tải và Tiếp vận Phương Đông Việt (mã PDV) cho thấy cái giá của lỗi thứ nhất. Đợt chào bán năm 2023 thu gần 119,8 tỷ đồng, hứa dùng để mua một tàu chở dầu, hóa chất. Tháng 5/2023, tranh thủ lúc giá tàu thấp, công ty mua trước bằng vốn tự có và vốn vay, tổng hơn 432 tỷ đồng, rồi đổi phương án dùng tiền chào bán khi chưa qua đại hội cổ đông. Đại hội tháng 4/2024 đã gật đầu, quyết định phạt 300 triệu đồng của Ủy ban Chứng khoán tháng 7/2024 vẫn tới [6]. Con tàu vẫn chạy. Cái bị phạt là thứ tự.

Có người lo báo sớm thì lộ bài cho đối thủ khi đang đàm phán mua bán sáp nhập. Có lý, nhưng công bố được hạng mục và hạn mức mà chưa cần nêu tên mục tiêu. Cổ đông chỉ ghét đọc tin đổi món trên báo trước khi nghe chính công ty nói.

Món càng lạ, càng phải báo sớm

Igor Ansoff, năm 1957, chia đường tăng trưởng thành bốn ô, từ bán thêm hàng cũ cho khách cũ tới đa dạng hóa, tức hàng mới cho thị trường mới, ô rủi ro nhất. Tôi dùng bốn ô này làm thước đo độ ngạc nhiên của cổ đông.

Tiền chào bán dùng mua thêm máy cho dây chuyền đang chạy thì ít ai hỏi. Mở chi nhánh tỉnh mới thì cổ đông hỏi khi nào hòa vốn. Rẽ sang ngành chưa từng làm là bưng ra món chưa từng có trên thực đơn, kiểu tiệc cưới quê tự dưng dọn sushi: phải nói trước, kèm con số, và vì sao đáng làm hơn chia tiền lại cho cổ đông. Khoản 1.000 tỷ VIX định góp vào sàn tài sản mã hóa nằm gần ô này, nhưng đã được ghi rõ từ đầu.

Trong Sóng Cuối, tôi viết về giai đoạn sau IPO: "Thị trường không chỉ nhìn vào lợi nhuận, mà nhìn vào cách doanh nghiệp sử dụng vốn. Mỗi đồng tiền giải ngân ra đều phải gắn với một câu chuyện chiến lược rõ ràng" (Sóng Cuối, chương 5) [10].

Khi nào nên nhờ người ngoài

Phương án sử dụng vốn chia tròn số cho đẹp hồ sơ, chưa ai theo dõi từng hạng mục, hay có hạng mục trễ quá một quý mà cổ đông chưa nghe gì: gặp một dấu hiệu là nên ngồi lại tính. Dịch vụ cơ cấu vốn và hiệu quả sử dụng vốn của FVN giúp xếp lại thứ tự dùng tiền, đặt mốc và ngưỡng phải báo. Phần nói chuyện với cổ đông có dịch vụ quan hệ nhà đầu tư.

Việc làm ngay

• Lập bảng ba cột cho từng hạng mục dùng vốn: kế hoạch, đã chi, còn lại. Cập nhật mỗi tháng.
• Tự đặt ngưỡng lệch về thời gian và số tiền; chạm ngưỡng thì hội đồng quản trị bàn và soạn tờ trình ngay.
• Trước mọi lần đổi, hỏi pháp chế và công ty chứng khoán: việc này thuộc thẩm quyền ai, phải báo cáo ai, công bố ở đâu.

Thực đơn có thể đổi. Khách chỉ phật lòng khi mâm xôi được bưng ra trước lời báo. Muốn biết doanh nghiệp mình đang hở ở khâu nào, anh chị có thể thử bảng đánh giá nhu cầu 21 câu, khoảng 8 phút.

Nguồn tham khảo

1. Gemadept, Tờ trình số 05/TT-ĐHĐCĐ2025 về sử dụng số tiền thu được từ đợt chào bán cổ phiếu năm 2024 và thay đổi phương án sử dụng vốn (ĐHĐCĐ thường niên 2025). https://www.gemadept.com.vn/wp-content/uploads/2025/05/AGM-2025-7.5.-To-trinh-05-Thay-doi-phuong-an-su-dung-von-FINAL.pdf
2. Doanh nhân (Báo Pháp luật Việt Nam), Gemadept (GMD) còn gần 1.000 tỷ đồng chưa giải ngân, tăng tốc mở rộng hệ sinh thái logistics (22/6/2026). https://doanhnhan.baophapluat.vn/gemadept-gmd-con-gan-1-000-ty-dong-chua-giai-ngan-tang-toc-mo-rong-he-sinh-thai-logistics.html
3. Gemadept, Công bố thông tin bất thường số 038/GMD-2024 và Nghị quyết HĐQT 028/NQ-HĐQT-GMD về điều chỉnh phương án sử dụng vốn, bản tiếng Anh (23/1/2025). https://www.gemadept.com.vn/wp-content/uploads/2025/01/GMD-Adjustment-of-the-plan-for-using-the-funds-raised-from-the-public-offering-in-2024-1.pdf
4. Tin nhanh Chứng khoán, Amy Grupo tăng trả nợ vay ngân hàng trong kế hoạch sử dụng vốn đợt IPO (01/10/2026). https://www.tinnhanhchungkhoan.vn/amy-grupo-tang-tra-no-vay-ngan-hang-trong-ke-hoach-su-dung-von-dot-ipo-post398666.html
5. CafeF, Chứng khoán VIX còn 1.000 tỷ đồng vốn huy động từ chào bán cổ phiếu chưa giải ngân (22/10/2026). https://cafef.vn/chung-khoan-vix-con-1000-ty-dong-von-huy-dong-tu-chao-ban-co-phieu-chua-giai-ngan-188261022200758994.chn
6. VnEconomy, Thay đổi phương án sử dụng vốn, PDV bị phạt tiền và buộc phải khắc phục hậu quả (03/7/2024). https://vneconomy.vn/thay-doi-phuong-an-su-dung-von-pdv-bi-phat-tien-va-buoc-phai-khac-phuc-hau-qua.htm
7. Thanh tra Ủy ban Chứng khoán Nhà nước, Kết luận thanh tra số 50/KL-TT (18/8/2025). https://ssc.gov.vn/cs/idcplg?IdcService=GET_FILE&allowInterrupt=1&dDocName=APPSSCGOVVN1620158281&dID=164524&filename=Ket+luan+TT+so+50.pdf
8. Thanh tra Ủy ban Chứng khoán Nhà nước, Kết luận thanh tra số 95 (25/9/2024). https://ssc.gov.vn/cs/idcplg?IdcService=GET_FILE&allowInterrupt=1&dDocName=APPSSCGOVVN1620148597&dID=153676&filename=Ket+luan+TT+so+95.pdf
9. Cổng Thông tin điện tử Chính phủ, Toàn văn Nghị định 245/2025/NĐ-CP sửa đổi, bổ sung Nghị định 155/2020/NĐ-CP. https://xaydungchinhsach.chinhphu.vn/toan-van-nghi-dinh-245-2025-nd-cp-sua-doi-bo-sung-nghi-dinh-155-2020-nd-cp-quy-dinh-chi-tiet-thi-hanh-mot-so-dieu-cua-luat-chung-khoan-119250913083126401.htm
10. Nguyễn Thế Trung, Sóng Cuối, chương 5. https://www.hocvienx5.com/sach/song-cuoi

Bài viết mang tính tham khảo, không phải khuyến nghị đầu tư.

Bài được soạn với sự hỗ trợ của AI (Claude) theo quy trình biên tập của tác giả. Số liệu về Gemadept, Amy Grupo, VIX và Phương Đông Việt lấy từ tài liệu công bố và báo chí đã dẫn, không phải đánh giá cổ phiếu. Phần quy định pháp luật là cách hiểu của tác giả qua kết luận thanh tra và văn bản đã dẫn, cần luật sư đối chiếu cho từng trường hợp.