Báo lãi mà két vẫn rỗng: tiền đã nằm ở ngăn kéo nào?
Có lãi chưa chắc có tiền. Câu này nghe như câu đố mẹo, nhưng chủ doanh nghiệp nào từng ký báo cáo lãi xong rồi quay sang gọi ngân hàng xin giải ngân trả lương thì hiểu nó không đùa chút nào.
Doanh nghiệp niêm yết phải công bố báo cáo tài chính quý trong 20 ngày sau khi hết quý, công ty mẹ có công ty con được 30 ngày [1]. Báo chí đang đưa tin lãi gấp đôi, gấp ba liên tục. Ít ai lật tiếp sang trang lưu chuyển tiền tệ (bảng ghi tiền thật đã vào và ra khỏi công ty trong kỳ). Người cho vay và người mua cổ phần thì thường lật trang đó rất sớm.
Lãi nghìn tỷ, tiền kinh doanh âm hơn bảy nghìn tỷ
Quý III/2026, Kinh Bắc (mã KBC) báo lãi sau thuế 937 tỷ đồng, gấp ba cùng kỳ. Cộng 9 tháng, lãi sau thuế 1.197 tỷ đồng. Cũng 9 tháng đó, lưu chuyển tiền thuần từ hoạt động kinh doanh âm 7.266 tỷ đồng [2][3].
| Tỷ đồng | |
|---|---|
| Lãi sau thuế | 1.197 |
| Tiền thuần từ kinh doanh | -7.266 |
| Tồn kho tăng thêm (giữ tiền lại) | -8.342 |
Tiền đi đâu? Tồn kho tăng thêm 8.342 tỷ đồng lên 35.415 tỷ. Phải thu ngắn hạn tăng 12%, tiền mặt giảm 38% còn 5.144 tỷ [2][3].
Công bằng mà nói, với một công ty làm khu công nghiệp thì chuyện này không lạ. Họ bỏ tiền đền bù, làm hạ tầng trước, nhiều năm sau mới cho thuê đất thu tiền về. Cùng kỳ năm 2025, dòng tiền này còn âm tới 15.215 tỷ [2]. Tôi không bàn cổ phiếu này đắt hay rẻ, chỉ mượn nó để thấy khoảng cách giữa lãi và tiền có thể rộng tới mức nào.
Tiền nằm trong ba ngăn kéo
Lợi nhuận được ghi khi bán hàng, kể cả bán chịu. Tiền chỉ tính khi tiền về tài khoản. Bảng lưu chuyển tiền tệ theo cách gián tiếp bắt đầu từ lợi nhuận trước thuế, cộng lại khấu hao và chi phí lãi vay (đã ghi sổ nhưng chưa chắc đã chi tiền), điều chỉnh phần tiền bị giữ lại hoặc được nhả ra ở ba ngăn kéo, rồi trừ lãi vay và thuế đã thực trả.
Ngăn thứ nhất là phải thu: hàng đã giao, tiền còn nằm ở nhà khách. Ngăn thứ hai là tồn kho: tiền đã biến thành sắt thép, vải, gỗ, nằm trong kho chờ bán. Ngăn thứ ba đi chiều ngược lại: phải trả nhà cung cấp, tức tiền của người khác mình đang giữ hộ. Ngăn này phình ra thì mình đỡ phải móc tiền túi, miễn đừng phình tới mức nhà cung cấp gọi điện hỏi thăm sức khỏe mỗi sáng.
Thử nhìn một xưởng nhỏ. Anh Khải làm nội thất ở Bình Dương, năm nay lãi 3 tỷ đồng, cả nhà mừng, vợ đã tính chuyện đổi xe. Tháng 12 kế toán gõ cửa báo không đủ tiền trả lương tháng 13. Xe tạm gác. Anh mở sổ ra xem tiền nằm đâu.
| Tỷ đồng | |
|---|---|
| Lãi sau thuế | 3 |
| Cộng khấu hao | 0,5 |
| Phải thu tăng | -3,6 |
| Tồn kho tăng | -1,4 |
| Phải trả tăng | 0,7 |
(Câu chuyện minh họa, nhân vật đã được hư cấu.)
Ở tầm nghiên cứu, Richard Sloan (1996) xem 40.679 năm tài chính của các công ty niêm yết trên hai sàn NYSE và AMEX từ 1962 đến 1991, và thấy phần lợi nhuận đến từ các khoản ghi sổ chưa thành tiền (chủ yếu là phải thu, tồn kho tăng) khó lặp lại năm sau hơn phần đã có tiền về [4]. Nói theo kiểu chợ, lãi đã thành tiền thì sang năm thường còn đó, lãi còn nằm trên sổ thì hay xẹp.
Hỏi "tại sao" cho tới khi gặp một quy định
Biết tiền nằm ở ngăn nào mới là nửa đường. Phải thu tăng có thể do bán được nhiều hơn, chuyện tốt. Cũng có thể do khách trả ngày càng chậm, chuyện xấu. Muốn biết là chuyện nào, người làm Lean (quản trị tinh gọn) hay hỏi "tại sao" liên tục, thường khoảng năm lần (5 Why), tới khi câu trả lời là một quy định mình đổi được.
Ở xưởng anh Khải, chuỗi đó có thể thế này. Tiền âm vì phải thu tăng 3,6 tỷ. Phải thu tăng vì ba khách lớn được cho nợ 90 ngày thay vì 30. Được nợ 90 ngày vì đội bán hàng cần chốt đơn cho kịp chỉ tiêu quý. Đội bán hàng gấp vì thưởng tính trên giá trị hợp đồng ký được. Đó mới là gốc. Công ty thưởng cho việc ký, chưa thưởng cho việc thu tiền. Đổi cách tính thưởng, chẳng hạn chỉ trả thưởng khi tiền đã về, thì ngăn kéo phải thu mới có cơ hội xẹp bền. Đòi nợ gắt hơn chỉ chữa phần ngọn.
Có người sẽ nói: siết công nợ thì mất khách, đối thủ cho nợ 90 ngày thì mình cũng phải theo. Đúng một phần. Nhưng cho nợ dài là một khoản cho vay không lãi, và nếu công ty đang vay ngân hàng để cho khách nợ thì nên tính lãi đó vào giá. Ai muốn nợ lâu thì giá khác, ai trả sớm thì giá khác. Cách tính số ngày tiền bị kẹt có trong bài lãi vay tăng, hàng nằm kho thêm một tháng tốn bao nhiêu.
Mở chương 2 cuốn Sóng Cuối, tôi viết: "Trên thị trường vốn, những lời hứa thì rất dài. Những hợp đồng thì rất ngắn. Và hành vi của dòng tiền luôn trung thực hơn lời nói." [5] Trong một công ty cũng vậy. Lợi nhuận có phần ước tính và kỳ vọng, còn dòng tiền là phần đã thật sự xảy ra. Khi anh chị ngồi trước ngân hàng hay quỹ đầu tư, hai con số này sẽ được đặt cạnh nhau.
Khi nào nên nhờ người ngoài
Nếu công ty báo lãi hai, ba năm liền mà tiền kinh doanh năm nào cũng âm, hoặc kế toán không trả lời được tiền đang nằm ở ngăn kéo nào trong một buổi, thì vấn đề đã lớn hơn một bảng tính. Dịch vụ quản trị dòng tiền và vốn lưu động của FranchiseVN giúp dựng lại chính sách công nợ, tồn kho, thanh toán và cách theo dõi tiền theo tháng. Nếu chính báo cáo lưu chuyển tiền tệ còn lập cho có, phần chuẩn hóa báo cáo tài chính nên đi trước.
Việc làm ngay
- Đặt lợi nhuận và tiền thuần từ kinh doanh của 8 quý gần nhất cạnh nhau trên một trang. Chưa có báo cáo quý thì lấy 3 năm gần nhất.
- Quý nào lãi mà tiền âm, ghi số tăng thêm của phải thu, tồn kho, phải trả để biết ngăn kéo nào phình nhất.
- Lấy danh sách 10 khách nợ lớn nhất, ghi số ngày nợ thực tế so với hợp đồng.
- Hỏi "tại sao" cho ngăn kéo phình nhất cho tới khi gặp một quy định công ty tự đổi được, rồi đổi quy định đó trong quý IV.
Lãi cho anh chị biết mình đã bán được gì. Tiền cho anh chị biết mình còn sống được bao lâu. Muốn biết công ty mình đang hổng ở khâu nào, anh chị thử bảng đánh giá nhu cầu 21 câu, khoảng 8 phút của FranchiseVN.
Nguồn tham khảo
- Bộ Tài chính, Thông tư 96/2020/TT-BTC hướng dẫn công bố thông tin trên thị trường chứng khoán, Điều 14 khoản 3 điểm c.
- Người Đưa Tin, "Lãi cả nghìn tỷ đồng trong một quý, Kinh Bắc vẫn đối mặt dòng tiền âm và dư nợ vay lớn", 12/10/2026.
- Thương Trường, "Kinh Bắc (KBC): Doanh thu quý III lập đỉnh, dòng tiền âm 7.300 tỷ đồng, nợ vay vượt 33.800 tỷ", 13/10/2026.
- Richard G. Sloan, "Do Stock Prices Fully Reflect Information in Accruals and Cash Flows about Future Earnings?", The Accounting Review 71(3), 1996, tr. 289 đến 315.
- Nguyễn Thế Trung, Sóng Cuối, chương 2.
Bài viết mang tính tham khảo, không phải khuyến nghị đầu tư.
Bài được soạn với sự hỗ trợ của AI (Claude) theo quy trình biên tập của tác giả. Ví dụ Kinh Bắc dựa trên báo cáo tài chính do báo chí đưa tin, chỉ để minh họa cách đọc dòng tiền, không đánh giá cổ phiếu. Chuyện xưởng anh Khải và số liệu đi kèm là hư cấu để minh họa.